library
  
 
   
     

Το παιχνίδι & η σημασία του στην ανάπτυξη του παιδιού
Το παιχνίδι & η σημασία του στην ανάπτυξη του παιδιού

Επιστημονικοί συνεργάτες: Στ. Χαραλαμπίδης, Επιστημ. Δ/ντής Ινστιτούτου Γνωσιακής Αναλυτικής Ψυχοθεραπείας, Λέκτορας Ψυχοπαθολογίας Πανεπ. Ουαλλίας (Ελληνοβρετανικό Κολέγιο), Κ. Μαθιούδης, Ψυχοθεραπευτής, Υπότροφος φοιτητής Ινστιτούτου Γνωσιακής Αναλυτικής Ψυχοθεραπείας

Η εικόνα των παιδιών που παίζουν στην γειτονιά αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της καθημερινότητας, αλλά κατέχει διαχρονική αξία. Δεν είναι τυχαίο, άλλωστε, το ότι συχνά οι ενήλικες αναπολούν τις ανέμελες στιγμές του παιχνιδιού. Όμως λίγοι πραγματικά γνωρίζουν ότι το παιχνίδι δεν αποτελεί απλά μία ψυχαγωγική απασχόληση. 

Η σημασία του παιχνιδιού

Το παιχνίδι θεωρείται βασική δραστηριότητα για την ομαλή ψυχοκοινωνική ανάπτυξη του ανθρώπου, που λειτουργεί σε δύο επίπεδα.

· Σε πρώτο επίπεδο, αφορά την κινητική του δράση. Σύμφωνα με τον Ελβετό ψυχολόγο Piaget, η γνώση “χτίζεται” μέσα από την δράση. Τα παιδιά όταν παίζουν συνήθως τρέχουν, λυγίζουν το σώμα τους, αγγίζουν, επεξεργάζονται αντικείμενα κτλ.

· Σε δεύτερο επίπεδο, το παιχνίδι είναι ένα μέσο ανάπτυξης του λόγου και εργαλείο εκμάθησης. Το παιδί εμπλουτίζει το λεξιλόγιό του και επιπρόσθετα μαθαίνει να επικοινωνεί με τους γύρω του χρησιμοποιώντας το. Επιπλέον, μέσα από το παιχνίδι προάγεται η χαρά της δημιουργίας και η ανάπτυξη της φαντασίας σε δραστηριότητες, όπως η ζωγραφική, οι κατασκευές κτλ. Συνεπώς το παιχνίδι συντελεί στην διαμόρφωση του αισθητηριακού, διανοητικού, αντιληπτικο-γνωσιακού και αργότερα του αφαιρετικού επιπέδου του ατόμου.

1o στάδιο: το ατομικό ή συμβολικό παιχνίδι

Σε αρχικό στάδιο, το παιδί ξεκινάει από το ατομικό ή συμβολικό παιχνίδι, όπου παίζει μόνο του, ανεξάρτητα από την παρουσία των άλλων. Στερεοτυπικά παραδείγματα θεωρούνται το αγόρι που σκηνοθετεί ατυχήματα συγκρούοντας τα αυτοκινητάκια του ή το κορίτσι που προσποιείται ότι ταΐζει την κούκλα της.

Επόμενο στάδιο: το ομαδικό παιχνίδι

Εξελικτικά και υπό φυσιολογικές συνθήκες, το ατομικό παιχνίδι συνήθως αντικαθιστάται από το ομαδικό. Το κρυφτό, το σχοινάκι και το κυνηγητό συγκαταλέγονται σε αυτή την κατηγορία. Η διαφορά του ομαδικού παιχνιδιού απ΄ το ατομικό έγκειται στο ότι στηρίζεται στην αλληλεπίδραση και ανταπόδοση με τους άλλους. Σε αυτή τη φάση, το παιδί αποκτά μεγαλύτερη αίσθηση του εαυτού του μέσα από την κοινωνικοποίησή του. Στο ομαδικό παιχνίδι το άτομο παύει να βρίσκεται στο ασφαλές εξατομικευμένο περιβάλλον του. Καλείται να προσαρμοστεί στα όρια και στους κανόνες που ορίζονται από τους συμπαίκτες του, προκειμένου να γίνει αποδεκτό.

Οι «ρόλοι» των παιδιών

Ανεξάρτητα από τον τύπο παιχνιδιού, κάθε παιδί υιοθετεί συγκεκριμένους ρόλους, οι οποίοι συνήθως εκφράζουν τον ενδοψυχικό του κόσμο. Τα παιδιά συχνά μιμούνται και ταυτίζονται με τους μεγαλύτερους, με αποτέλεσμα να αναπαράγουν στο παιχνίδι κοινωνικούς ρόλους. Οι ρόλοι, αν και μιμούμενοι από γονείς, φίλους κτλ., καθρεφτίζουν διάφορα συναισθήματα, όπως αγάπη, τρυφερότητα, θυμός, δυσαρέσκεια, επιθετικότητα κτλ.

Στη Γνωσιακή Αναλυτική Θεραπεία, υποστηρίζεται ότι ένα άτομο αναπαράγει διάφορους ρόλους στις σχέσεις του με τους άλλους. Αυτοί οι ρόλοι ή συμπεριφορές κατευθύνονται με βάση την προσδοκία ή την επιθυμία για ένα συγκεκριμένο αποτέλεσμα. Με τον ίδιο τρόπο, μέσα στο παιχνίδι επιδιώκονται η αναγνώριση και η αμοιβαιότητα. Οι σχέσεις των παιδιών που διαμορφώνονται όταν παίζουν παραπέμπουν στις διαδικασίες ανταποδοτικών ρόλων.

Συνήθεις παιδικοί ρόλοι

Κλασικά παραδείγματα αποτελούν οι ρόλοι του γιατρού και ασθενή, της μαμάς ή του μπαμπά και παιδιού, του δάσκαλου και μαθητή κτλ. Επίσης, είναι αξιοσημείωτο το γεγονός ότι δεν υπάρχουν ρεαλιστικοί ανταποδοτικοί ρόλοι, όταν το παιχνίδι του παιδιού έχει ως αποδέκτη κάποιο αντικείμενο.

Η μόδα των παιχνιδομηχανών

Σε αυτό το σημείο δεν θα μπορούσε να παραληφθεί η σύγχρονη μόδα παιχνιδομηχανών ως νέος τρόπος ψυχαγωγίας. Ο συγκεκριμένος τρόπος επιλογής περιορίζει τη δυνατότητα του ατόμου να αναζητήσει τη συναναστροφή με τους συνομηλίκους. Επίσης, οι ατέλειωτες ώρες μπροστά σε μία οθόνη ματαιώνουν την ευκαιρία της συναισθηματικής συνδιαλλαγής. Σε αυτή την περίπτωση, το παιδί περιορίζεται σε μονοπωλικούς ρόλους, π.χ. ταυτίζεται με το είδωλο ενός ήρωα σ’ ένα βιντεοπαιχνίδι. Κατά μία άποψη, η υπέρμετρη χρήση των παιχνιδομηχανών σηματοδοτεί την επιστροφή στο συμβολικό παιχνίδι.

Τι «κρύβουν» οι ρόλοι των ομαδικών παιχνιδιών

Οι ρόλοι που διαδραματίζονται στο ομαδικό παιχνίδι σαφώς διαφοροποιούνται από αυτούς του ατομικού παιχνιδιού. Ας εξετάσουμε τι συμβαίνει όταν ένα παιδί προσποιηθεί τον γιατρό, ενώ κάποια άλλα παιδιά προσποιηθούν τους ασθενείς. Το παιχνίδι εδώ στηρίζεται στην αλληλεπίδραση και επικοινωνία που αφορά ένα σύνολο ατόμων. Τόσο το παιδί-γιατρός όσο και τα παιδιά-ασθενείς θέτουν σε εφαρμογή μία διαδικασία ανταποδοτικών ρόλων. Το άτομο που του αρέσει να είναι δότης φροντίδας και αγάπης πολύ πιθανόν να επιλέξει την θέση του γιατρού. Αντίθετα το άτομο που επιθυμεί να είναι δέκτης αυτών των συναισθημάτων είναι πιθανότερο να επιλέξει την θέση του ασθενή.

Ανταποδοτικοί ρόλοι & κοινωνικά πρότυπα

Όμως, οι ανταποδοτικοί ρόλοι στο παιχνίδι δεν περιορίζονται στην σχέση μεταξύ ενός φροντιστή και των φροντιζόμενων που συμβολικά αναπαριστάνουν γιατρός και ασθενείς. Η θέση του γιατρού με βάση τα κοινωνικά πρότυπα προβάλλει ενδότερες προσδοκίες για κύρος, θαυμασμό και κυριαρχία. Αντίθετα, η θέση του ασθενή υποδηλώνει αισθήματα αδυναμίας, εξάρτησης και ανάγκης για βοήθεια. Συνεπώς, η επιλογή ενός συγκεκριμένου ρόλου σ’ ένα παιχνίδι πιθανώς να μην είναι συμπτωματική. Συνήθως, τα παιδιά αναπαράγουν συμπεριφορές με γνώμονα τον χαρακτήρα και το προφίλ τους. Επειδή όμως βρίσκονται σε συνεχή αναζήτηση και πειραματισμό, δεν αποκλείεται το ενδεχόμενο αναπλήρωσης ενός ρόλου. Για παράδειγμα ένα άτομο που καθοδηγείται συνεχώς από την οικογένειά του μπορεί να επιδιώξει στο παιχνίδι του έναν αντίθετο ρόλο, π.χ. τη θέση του αρχηγού (κυρίαρχου-ηγέτη). Οπότε το παιχνίδι δεν αποτελεί πάντα προβολή προσωπικών στοιχείων. Εναλλακτικά, μπορεί να είναι μία διέξοδος από “δυσβάσταχτους” ρόλους που αποδίδονται από τους άλλους.

Επιλογή ρόλων λόγω φύλου

Οι ρόλοι που υιοθετούνται στο παιχνίδι προσδιορίζονται σε μεγάλο βαθμό από το φύλο του ατόμου. Συχνά η οικογένεια και το κοινωνικό περιβάλλον χρησιμοποιούν το παιχνίδι υποκινώντας τα παιδιά να ταυτιστούν με το φύλο τους. Με αυτό τον τρόπο, στα αγόρια ενισχύεται το αίσθημα για εξουσία και παντοδυναμία. Αντιθέτως, τα κορίτσια μυούνται σε ρόλους λιγότερο ηγετικούς, αλλά ταυτόχρονα προστατευτικούς και τρυφερούς. Φυσικά, δεν αποκλείονται οι περιπτώσεις όπου ένα παιδί προσανατολίζεται προς αντίθετες συμπεριφορές απ’ αυτές που οι κοινωνικές νόρμες ορίζουν. Παρόλα αυτά, αρρενωπά και θηλυκά στοιχεία υπάρχουν σε κάθε φύλο και αυτά εκδηλώνονται ανάλογα με τη συναισθηματική κατάσταση του ατόμου.

Ανταποδοτικοί ρόλοι & ανταγωνισμός

Αυτό που είναι ιδιαίτερα σημαντικό είναι ότι οι ανταποδοτικοί ρόλοι στο παιχνίδι προάγουν τον ανταγωνισμό, ανεξάρτητα από το φύλο ή την κατάσταση του παιδιού. Ο ανταγωνισμός υπάρχει ως φαινόμενο στην ζωή και μπορεί να παρατηρηθεί στο παιχνίδι από τη στάση των ατόμων σε μία ήττα. Τα περισσότερα παιδιά επιθυμούν τη νίκη ως επιβράβευση ή ως ένδειξη ισχύος και πολλές φορές αποδοκιμάζουν την ήττα περιγελώντας τους νικημένους αντιπάλους. Σε περίπτωση ήττας, κάποια παιδιά την ανέχονται με στωϊκότητα και παραμένουν στο παιχνίδι. Άλλα αντιδρούν με κλάμα και αποχωρούν, ενώ άλλα θυμώνουν και αντιδρούν με εκδικητικότητα. ΄

Το παιχνίδι ως ένδειξη για την ενήλικη ζωή

Συμπεριφορές που αναπαράγονται στο πλαίσιο ψυχαγωγίας συχνά μεταβιβάζονται σ’ ένα ευρύτερο πλαίσιο αναφοράς. Αυτό που είναι ανησυχητικό, αφορά τις περιπτώσεις που αρνητικοί εσωτερικευμένοι ρόλοι διαιωνίζονται από την παιδική στην ενήλικη ζωή. Ας πάρουμε για παράδειγμα ένα παιδί που διαδραματίζει επανειλημμένα έναν υποτακτικό ρόλο στο ομαδικό παιχνίδι. Εξελικτικά, αυτό το παιδί ίσως αντιμετωπίσει δυσκολίες όσον αφορά στην υπεράσπιση και διεκδίκηση των δικαιωμάτων του. Με άλλα λόγια, η συνεχής υποτακτική θέση σ’ ένα παιχνίδι μπορεί να έχει αρνητικές επιπτώσεις στην ζωή του ατόμου. Σε αυτή την φάση αναπτύσσονται αισθήματα χαμηλής αυτοπεποίθησης, ντροπής, ενοχής και ματαιότητας. Η Γνωσιακή Αναλυτική Θεραπεία ως μέθοδος αυτογνωσίας προσφέρει τη δυνατότητα να ερευνηθούν και να αναγνωριστούν οι διαδικασίες ρόλων που προκαλούν προβλήματα. Βασικός στόχος είναι η αντικατάσταση των δυσλειτουργικών ρόλων από καινούργιους, πιο αποτελεσματικούς, οι οποίοι θα βελτιώσουν την ποιότητα ζωής. Αυτό συμβαίνει μέσω της μελέτης φαύλων κύκλων, παγίδων, διλημμάτων και εμπλοκών που δυσχεραίνουν τις διαπροσωπικές σχέσεις του ατόμου.

  Το περιοδικό
Η ομάδα
Editorial
Προηγούμενα Τεύχη
Επικοινωνία
 
ΙΟΥΛΙΟΣ 2014
ΙΟΥΛΙΟΣ 2014
ΜΑΙΟΣ 2014
ΜΑΙΟΣ 2014
 
join us at facebook